بازتعریف مدل رشد چین؛ از حجم‌محوری به کیفیت‌محوری و پیامدهای آن بر بازار جهانی فولاد

از اوایل سال ۲۰۲۵، سیاست‌گذاران چینی با جدیت بیشتری بر شعار «کاهش حجم و ارتقای کیفیت» (减量提质) تأکید کرده‌اند. در صنعت فولاد، این سیاست به معنای حرکت آگاهانه از تولید انبوه فولاد ساختمانی معمولی به سمت تولید فولادهای آلیاژی، فولادهای ویژه، محصولات فوق‌مستحکم و فولادهای با فناوری بالا بوده است. داده‌های انجمن آهن و فولاد چین نشان می‌دهد که سهم فولاد ساختمانی از حدود ۵۸ درصد در سال ۲۰۲۰ به حدود ۴۸ تا ۴۹ درصد در سال‌های ۲۰۲۵ و ۲۰۲۶ کاهش یافته است. در مقابل، سهم فولاد مورد استفاده در بخش‌های صنعتی و ساخت‌وسازی از ۴۲ درصد به بیش از ۵۰ تا ۵۱ درصد افزایش پیدا کرده است. این جابه‌جایی ساختاری صرفاً یک تغییر آماری نیست؛ بلکه بازتاب تغییر اولویت‌های کلان اقتصادی چین است.

در سطح محصولات نیز تحولات معناداری رخ داده است. تولید سیلیکون‌استیل با گرید بالا، فولادهای بلبرینگ، فولادهای دنده، آلیاژهای دمابالا و فولادهای فوق‌مستحکم مورد استفاده در خودروهای برقی و تجهیزات انرژی نو رشد قابل‌توجهی داشته است. همزمان، سرمایه‌گذاری‌های سنگینی در حوزه فناوری‌های کم‌کربن صورت گرفته است. توسعه کوره‌های قوس الکتریکی، متالورژی هیدروژنی و ارتقای ظرفیت‌ها به استانداردهای فوق‌کم‌انتشار، از محورهای اصلی این سیاست بوده‌اند. تا پایان سال ۲۰۲۵، بیش از ۸۰ درصد ظرفیت فولاد چین به استانداردهای فوق‌کم‌انتشار ارتقا یافته است. این اقدامات نه تنها در راستای اهداف اقلیمی چین طراحی شده‌اند، بلکه ابزاری برای بازسازی مزیت رقابتی صنعت فولاد این کشور در عصر جدید هستند.

یکی از پیامدهای مستقیم این تحول ساختاری، کاهش تقاضای حجمی برای فولاد خام در سطح جهانی است. چین که برای دهه‌ها موتور اصلی رشد تقاضای فولاد جهان بود، اکنون دیگر نقش محرک حجمی را ایفا نمی‌کند. تضعیف بخش املاک و مستغلات، کاهش سرمایه‌گذاری‌های زیرساختی سنتی و حرکت به سمت فولادهای با استحکام بالاتر که در بسیاری موارد «تن کمتر برای عملکرد بیشتر» ارائه می‌دهند، همگی به کاهش مصرف ظاهری فولاد خام منجر شده‌اند. این پدیده یکی از دلایل مهم افت تقاضای جهانی فولاد در سال‌های اخیر بوده است.

آنچه اهمیت بیشتری دارد، این است که این الگو محدود به صنعت فولاد نیست. مشابه همین تحول در سایر بخش‌های اقتصاد چین نیز در حال وقوع است. در صنعت خودرو، تمرکز از تولید انبوه خودروهای بنزینی به سمت خودروهای برقی و زنجیره ارزش باتری و نرم‌افزار حرکت کرده است. در حوزه نیمه‌هادی‌ها و تجهیزات انرژی نو نیز اولویت با خودکفایی فناورانه و تسلط بر حلقه‌های بالای زنجیره ارزش است. به بیان دیگر، چین در حال بازتعریف نقش خود از «کارخانه جهان» به «مرکز نوآوری و تولید با ارزش افزوده بالا» است. این تغییر، پیامدهای عمیقی برای بازارهای جهانی مواد اولیه، تجارت بین‌المللی و رقابت ژئواکونومیک خواهد داشت.

در این میان، هند به‌عنوان دومین مصرف‌کننده بزرگ فولاد جهان، اغلب به‌عنوان جایگزین بالقوه چین مطرح می‌شود. رشد تقاضای فولاد هند در سال‌های اخیر بین ۷.۵ تا ۸ درصد بوده و این کشور سریع‌ترین بازار در حال رشد جهان محسوب می‌شود. با این حال، مقایسه مقیاس‌ها نشان می‌دهد که پر کردن جای چین به این سادگی نیست. مصرف سرانه فولاد در هند هنوز در حدود ۱۰۰ تا ۱۱۰ کیلوگرم است، در حالی که این رقم در چین به بیش از ۵۰۰ کیلوگرم می‌رسد. حتی با تداوم رشد قوی، هند برای نزدیک شدن به حجم مطلق مصرف چین حداقل تا اواخر دهه ۲۰۳۰ زمان نیاز دارد. بنابراین در کوتاه‌ و میان‌مدت، رشد هند نمی‌تواند به‌طور کامل افت تقاضای چین را جبران کند و بازار جهانی فولاد همچنان تحت تأثیر انقباض ساختاری چین باقی خواهد ماند.

از منظر راهبردی، این تحول برای بازیگران بازار فولاد و مواد اولیه پیامدهای چندلایه‌ای دارد. از یک سو، تقاضا برای سنگ‌آهن با عیار پایین و محصولات فولادی معمولی تحت فشار قرار می‌گیرد. از سوی دیگر، تقاضا برای مواد اولیه با کیفیت بالاتر، قراضه فولادی و فناوری‌های مرتبط با تولید سبز افزایش می‌یابد. شرکت‌هایی که بتوانند خود را با این تغییر ساختاری تطبیق دهند، در موقعیت بهتری قرار خواهند گرفت.

در مقابل، تولیدکنندگانی که همچنان بر مدل حجمی سنتی متکی هستند، با فشار سودآوری و رقابت فرسایشی مواجه خواهند شد.

در نهایت، باید تأکید کرد که آنچه در صنعت فولاد چین شاهد آن هستیم، بخشی از یک بازآرایی بزرگ‌تر در اقتصاد این کشور است. چین دیگر به‌دنبال رشد به هر قیمت نیست؛ بلکه به‌دنبال رشدی است که با اهداف فناورانه، اقلیمی و ژئواستراتژیک آن همخوانی داشته باشد. درک این تغییر پارادایم، برای هرگونه تحلیل واقع‌بینانه از چشم‌انداز بازار جهانی فولاد و مواد اولیه در سال‌های پیش رو ضروری است. کسانی که همچنان چین را صرفاً از دریچه آمار تولید و مصرف حجمی نگاه می‌کنند، بخش مهمی از واقعیت جدید را از دست خواهند داد.