چالش‌های ساختاری فولاد ایران؛ ضرورت بازنگری در مسیر توسعه و حکمرانی زنجیره
گروه: فولاد | کد خبر: ۸۳۵۹ | تاریخ: ۱۲ آبان ۱۴۰۵ - ۱۰:۱۲
فرشید سلطانزاده، کارشناس و فعال صنعت فولاد، در یادداشتی با بررسی روند توسعه این صنعت در ایران، بر ضرورت بازنگری در راهبردهای کلان، اصلاح ساختار حکمرانی زنجیره فولاد و ارتقای بهره‌وری تأکید کرد. به اعتقاد وی، شرایط کنونی صنعت فولاد به مرحله‌ای رسیده است که اصلاح مسیر توسعه، دیگر صرفاً راهکاری برای رشد بیشتر نیست، بلکه به عاملی تعیین‌کننده برای حفظ دستاوردهای گذشته و ادامه حضور در بازارهای جهانی تبدیل شده است.
صنعت فولاد ایران طی کمتر از ۲ دهه، تحولی قابل توجه را تجربه کرده است. کشوری که در گذشته از واردکنندگان بزرگ فولاد در جهان محسوب می‌شد، اکنون در میان تولیدکنندگان و صادرکنندگان مطرح این محصول قرار دارد.
بر اساس آمار انجمن جهانی فولاد، ایران در سال ۲۰۰۷ با واردات ۱۲.۲ میلیون تن فولاد و خالص واردات ۱۱.۷ میلیون تن، پس از آمریکا در جایگاه دوم واردکنندگان جهان قرار داشت. با این حال، بهره‌گیری از منابع سنگ‌آهن، دسترسی به انرژی ارزان، توسعه ظرفیت‌های تولیدی و پیشرفت فناوری، زمینه تغییر این موقعیت را فراهم کرد. به‌طوری‌که ایران در سال ۲۰۲۵ به دهمین تولیدکننده بزرگ فولاد خام جهان و چهارمین کشور از نظر خالص صادرات فولاد، با رقمی در حدود ۱۲ میلیون تن، رسید.
با وجود این پیشرفت‌ها، شرایط امروز صنعت فولاد نشان می‌دهد که تداوم مسیر گذشته با دشواری‌های بیشتری همراه شده است. مزیت نسبی کشور در دسترسی به مواد اولیه و انرژی ارزان، به‌تدریج تحت تأثیر محدودیت منابع، ناترازی انرژی و افزایش هزینه‌های تولید قرار گرفته است.
نرخ بهره‌برداری از ظرفیت‌های نصب‌شده فولاد که در دوره‌هایی از ۷۵ درصد و متوسط جهانی فراتر می‌رفت، در سال گذشته به حدود ۵۷ درصد رسید. این میزان، فاصله قابل توجهی با سطح مطلوب بهره‌برداری در صنعت فولاد دارد.
قطعی برق در فصل تابستان، محدودیت تأمین گاز در زمستان، مشکلات دسترسی به مواد اولیه و آب، موانع صادراتی، الزام به ارائه تخفیف‌های سنگین، دشواری انتقال ارز و رفع تعهدات ارزی و همچنین قیمت‌گذاری دستوری، از جمله عواملی هستند که توان رقابتی فولادسازان را کاهش داده‌اند. در کنار این مسائل، پیامدهای جنگ رمضان و محاصره دریایی نیز شرایط فعالیت این صنعت را پیچیده‌تر کرده است.
چالش‌های سیاست‌گذاری و حکمرانی در زنجیره فولاد
سلطانزاده ریشه بخش مهمی از مشکلات کنونی صنعت فولاد را در دو محور سیاست‌گذاری و حکمرانی می‌داند. نخستین محور، تغییر اهداف توسعه‌ای بدون در نظر گرفتن تناسب میان ظرفیت‌های اقتصادی و منابع کشور است.
در برنامه‌های اولیه توسعه فولاد، تولید ۴۵ میلیون تن محصول با اتکا به ۳۵ میلیون تن سنگ‌آهن داخلی و ۱۰ میلیون تن مواد اولیه وارداتی پیش‌بینی شده بود. این هدف‌گذاری، از نگاه این کارشناس، با توجه به محدودیت منابع، منطقی‌تر از هدف تولید ۵۵ میلیون تن در طرح جامع فولاد سال ۱۳۹۳ به نظر می‌رسد.
به گفته وی، در تدوین نسخه نخست طرح جامع فولاد کشور، محدودیت ذخایر سنگ‌آهن، ناترازی آب و انرژی، برآورد تقاضای داخلی و چالش‌های صادرات و توسعه بازار به اندازه کافی مورد توجه قرار نگرفت. اگرچه در بازنگری‌ها و پایش‌های بعدی تلاش شد بخشی از این کاستی‌ها جبران شود، اما ضعف‌های اولیه در تعیین مسیر توسعه، همچنان بر ساختار صنعت تأثیرگذار است.
دومین مسئله، فاصله میان سیاست‌های مصوب و نحوه اجرای آنهاست. با وجود تأکید اسناد راهبردی بر جلوگیری از توسعه فولادسازی در مناطق خشک و داخلی کشور، صدور مجوزها و افزایش ظرفیت تولید در این مناطق، به‌ویژه در نزدیکی معادن سنگ‌آهن، ادامه پیدا کرد.
این رویکرد، هزینه‌های سرمایه‌گذاری و بهره‌برداری را افزایش داده و در کنار کاهش نرخ استفاده از ظرفیت‌های تولیدی، موجب رشد بهای تمام‌شده و تضعیف مزیت رقابتی فولادسازان شده است. همچنین، تصمیم‌گیری‌های بخشی به جای نگاه ملی و اعمال قیمت‌گذاری دستوری در بخش‌های مختلف زنجیره، در تشدید مشکلات نقش داشته‌اند.
ضرورت تغییر راهبردهای توسعه فولاد
با توجه به تحولات پیش‌رو، صنعت فولاد ایران نیازمند بازنگری در مسیر توسعه و سازگاری با شرایط جدید است. حرکت به سمت صنایع فلزات غیرآهنی، گسترش فعالیت‌های لجستیکی، تمرکز بر تولید محصولات با ارزش افزوده بیشتر و تقویت بازاریابی و بازارسازی هوشمندانه، از جمله راهکارهایی است که شرکت‌های فولادی می‌توانند برای افزایش تاب‌آوری و حفظ رقابت‌پذیری دنبال کنند.
با این حال، اصلاح راهبردهای شرکت‌ها به‌تنهایی پاسخگوی چالش‌های موجود نخواهد بود. بازنگری واقع‌بینانه در سیاست‌های توسعه صنعت، توجه به محدودیت‌های منابع، اصلاح سازوکارهای قیمت‌گذاری و فراهم کردن بستر مناسب برای صادرات رقابت‌پذیر، از جمله اقداماتی است که در سطح کلان باید مورد توجه قرار گیرد.
دهه پیش‌رو می‌تواند دوره‌ای تعیین‌کننده برای آینده شرکت‌های فولادی کشور باشد. بنگاه‌هایی که نتوانند بهره‌وری، تاب‌آوری و مدل کسب‌وکار خود را متناسب با تغییرات محیطی و اقتصادی اصلاح کنند، ممکن است به‌تدریج بازارهای خود را از دست بدهند و از چرخه رقابت خارج شوند. دستاوردهای گذشته صنعت فولاد، هرچند ارزشمند است، اما به‌تنهایی تضمین‌کننده موفقیت در آینده نخواهد بود.
منبع: فولاد نیوز
هیچ دیدگاهی درج نشده - اولین نفر باشید