ناترازی گاز در زمستان تهدیدی برای تولید فولاد و پتروشیمی

چالش تأمین گاز در فصل سرد سال بار دیگر به یکی از نگرانی‌های اصلی بخش انرژی و صنایع کشور تبدیل شده است. اظهارات حمید بورد، سرپرست وزارت نفت، درباره توافق کلی برای تبادل گاز با روسیه و پیگیری مسیر انتقال از جمهوری آذربایجان نشان می‌دهد که تأمین گاز مورد نیاز زمستان همچنان به راهکارهای مکمل وابسته است. این توافق‌ها برای اجرا به تکمیل ترتیبات فنی نیاز دارند و تا زمان نهایی‌شدن، نمی‌توان آن‌ها را منبع قطعی جبران کسری گاز دانست.

ایران پس از روسیه، دومین ذخایر بزرگ گاز طبیعی جهان را در اختیار دارد، اما محدودیت در تناسب میان تولید، ظرفیت انتقال و میزان مصرف باعث شده است که تأمین نیاز داخلی در دوره‌های اوج مصرف با دشواری مواجه شود. این شرایط نشان می‌دهد که برخورداری از منابع گسترده گازی، به‌تنهایی برای تضمین امنیت انرژی کافی نیست و مدیریت مصرف و توسعه زیرساخت‌ها نیز اهمیت دارد.

احتمال افزایش ناترازی گاز در زمستان

سعید توکلی، مدیرعامل شرکت ملی گاز ایران، میزان ناترازی معمول گاز در روزهای اوج مصرف را حدود ۲۰۰ تا ۲۵۰ میلیون مترمکعب در روز اعلام کرده است. از سوی دیگر، حملات ۲۷ اسفند سال گذشته به ۴ پالایشگاه گازی، حدود ۲۳۰ میلیون مترمکعب از ظرفیت روزانه تولید کشور را از مدار خارج کرد که تاکنون نزدیک به ۱۰۰ میلیون مترمکعب آن بازیابی شده است.

بر این اساس، در صورت بازنگشتن ۱۳۰ میلیون مترمکعب ظرفیت باقی‌مانده تا زمان اوج مصرف زمستانی، مجموع فشار ناشی از ناترازی معمول و ظرفیت ازدست‌رفته می‌تواند به حدود ۳۳۰ تا ۳۸۰ میلیون مترمکعب در روز برسد. این رقم یک سناریوی احتمالی و مشروط است و میزان واقعی کسری به روند بازسازی تأسیسات، وضعیت تولید و میزان مصرف در ماه‌های سرد بستگی دارد.

مصرف خانگی و ضرورت مدیریت تقاضا

با کاهش دمای هوا، مصرف گاز در بخش خانگی افزایش می‌یابد و فشار بیشتری بر شبکه توزیع وارد می‌کند. به گفته توکلی، هر یک درجه کاهش دمای محیط می‌تواند مصرف روزانه گاز را حدود ۲۵ میلیون مترمکعب افزایش دهد.

تأمین گرمایش خانوارها از اولویت‌های اصلی شبکه گاز است، اما کنترل مصرف مازاد، بهبود عایق‌بندی ساختمان‌ها و استفاده بهینه از تجهیزات گرمایشی می‌تواند به کاهش فشار بر شبکه کمک کند. مدیریت تقاضا در بخش خانگی، در کنار افزایش ظرفیت تولید، امکان تأمین پایدارتر گاز برای نیروگاه‌ها و صنایع را فراهم می‌کند.

وابستگی فولاد و پتروشیمی به گاز طبیعی

صنایع پتروشیمی و فولاد از مصرف‌کنندگان عمده گاز در کشور هستند و هرگونه محدودیت در تأمین این حامل انرژی می‌تواند بر تولید آن‌ها اثر بگذارد. بر اساس میانگین دو برآورد منتشرشده، مصرف روزانه گاز در صنعت پتروشیمی حدود ۵۹ میلیون مترمکعب و نیاز زنجیره فولاد نزدیک به ۴۵ میلیون مترمکعب برآورد می‌شود. این ارقام میانگین تقریبی برآوردهای متفاوت هستند و نباید به‌عنوان آمار قطعی و یکپارچه مصرف واقعی در نظر گرفته شوند.

در صنعت پتروشیمی، گاز علاوه بر تأمین انرژی مورد نیاز واحدها، به‌عنوان خوراک در تولید محصولات پایه و مواد شیمیایی کاربرد دارد. ازاین‌رو، محدودیت گاز می‌تواند هم هزینه تولید را افزایش دهد و هم میزان تولید محصولات را کاهش دهد.

در زنجیره فولاد نیز گاز طبیعی برای فرایند احیای مستقیم و تولید آهن اسفنجی اهمیت زیادی دارد. از آنجا که این فرایند به تأمین مستمر گاز وابسته است، کاهش سهمیه یا توقف جریان گاز می‌تواند عملکرد واحدهای احیا را تحت تأثیر قرار دهد و برنامه تولید فولادسازان را با اختلال مواجه کند.

محدودیت گاز نیروگاه‌ها و پیامدهای آن برای صنعت

پیامدهای ناترازی گاز به صنایع مصرف‌کننده مستقیم محدود نمی‌شود. نیروگاه‌های کشور نیز برای تولید برق به گاز طبیعی وابستگی دارند و همه واحدها از امکان استفاده از سوخت جایگزین برخوردار نیستند. در شرایط کمبود گاز، استفاده از گازوئیل یا مازوت می‌تواند بخشی از نیاز نیروگاه‌ها را پوشش دهد، اما تأمین این سوخت‌ها و ملاحظات زیست‌محیطی ناشی از مصرف آن‌ها محدودیت‌هایی ایجاد می‌کند.

در صورت کاهش سوخت‌رسانی به نیروگاه‌ها، احتمال افت تولید برق افزایش می‌یابد و این مسئله می‌تواند به اعمال محدودیت برای صنایع منجر شود. تجربه سال‌های گذشته نیز نشان داده است که ناترازی گاز در فصل سرد، علاوه بر اثرگذاری مستقیم بر واحدهای صنعتی، از مسیر کاهش تأمین برق نیز فعالیت آن‌ها را تحت فشار قرار می‌دهد.

در چنین شرایطی، صنایع فولادی ممکن است با دو نوع محدودیت هم‌زمان روبه‌رو شوند؛ نخست، کاهش مستقیم گاز مورد نیاز فرایند تولید و دوم، محدودیت برق در صورت افت تولید نیروگاه‌ها. تداوم این وضعیت می‌تواند میزان تولید، برنامه تحویل محصولات و تعهدات صادراتی شرکت‌های فولادی را تحت تأثیر قرار دهد.

هماهنگی میان بخش انرژی و صنایع برای کاهش خسارت

مدیریت ناترازی گاز به مجموعه‌ای از اقدامات هماهنگ نیاز دارد و انتقال کمبود از یک بخش به بخش دیگر نمی‌تواند راهکاری پایدار باشد. بازگرداندن ظرفیت‌های آسیب‌دیده پالایشگاه‌های گازی، کنترل مصرف غیرضروری در بخش خانگی، افزایش آمادگی نیروگاه‌های واجد شرایط برای استفاده از سوخت جایگزین و هماهنگی میان وزارتخانه‌های نفت، نیرو و صنعت، معدن و تجارت از جمله اقداماتی هستند که می‌توانند به کاهش پیامدهای کمبود انرژی کمک کنند.

همچنین، برنامه‌ریزی برای اعمال محدودیت‌های صنعتی باید بر اساس زمان‌بندی روشن، ماهیت مصرف هر صنعت و هزینه‌های ناشی از توقف تولید انجام شود. اطلاع‌رسانی به‌موقع درباره میزان گاز قابل تخصیص و دوره محدودیت‌ها به واحدهای صنعتی امکان می‌دهد برنامه‌های تولید و نگهداری خود را بهتر تنظیم کنند.

امنیت انرژی؛ پیش‌شرط تداوم تولید صنعتی

رفع کامل ناترازی انرژی در کوتاه‌مدت امکان‌پذیر نیست، اما مدیریت دقیق منابع و مصرف می‌تواند از شدت پیامدهای آن بکاهد. در این مسیر، افزایش ظرفیت تولید و انتقال گاز باید با اصلاح الگوی مصرف، تقویت زیرساخت‌های انرژی و تدوین برنامه‌های مشخص برای تأمین سوخت صنایع و نیروگاه‌ها همراه شود.

با نزدیک‌شدن به فصل سرد، تصمیم‌های اتخاذشده درباره مدیریت گاز می‌تواند بر عملکرد بخش‌های مختلف اقتصاد اثر بگذارد. اگر برای تأمین هم‌زمان نیاز خانوارها، سوخت نیروگاه‌ها و مصرف صنایع برنامه‌ریزی کافی انجام نشود، کسری گاز می‌تواند به کاهش تولید برق، افت فعالیت واحدهای صنعتی و اختلال در زنجیره تولید و صادرات کشور منجر شود.
منبع: دنیای معدن