بریکس چگونه می‌تواند مسیر توسعه فولاد آلیاژی ایران را تغییر دهد؟

محدودیت‌های تأمین برق و گاز و کاهش بخشی از ظرفیت قابل استفاده تولید، ضرورت بازنگری در سیاست‌های صنعتی فولاد ایران را افزایش داده است. در این شرایط، توجه به حجم تولید به‌تنهایی کافی نیست و ترکیب محصولات، میزان ارزش افزوده و توان رقابت در بازارهای جهانی نیز باید در برنامه‌ریزی‌های این صنعت مورد توجه قرار گیرد.

بر اساس آمار سال ۱۴۰۴، تولید فولاد آلیاژی ایران حدود ۱.۶ میلیون تن بوده که معادل ۵ درصد از کل تولید فولاد کشور است. این در حالی است که سهم فولادهای آلیاژی از تولید جهانی حدود ۱۰ تا ۱۵ درصد برآورد می‌شود و در کره‌جنوبی به ۲۵ تا ۳۵ درصد می‌رسد.

آمار تجارت خارجی نیز از وجود فاصله میان ارزش محصولات صادراتی و وارداتی این گروه حکایت دارد. در سال ۱۴۰۴، صادرات فولاد میانی آلیاژی و محصولات فولادی آلیاژی ایران به حدود ۲۰۳ هزار تن به ارزش ۹۵ میلیون دلار رسید؛ در مقابل، واردات این محصولات حدود ۱۷۵ هزار تن و به ارزش ۳۳۳ میلیون دلار بود.

متوسط قیمت هر تن فولاد آلیاژی وارداتی حدود ۱۹۰۷ دلار گزارش شده است؛ رقمی که در مقایسه با متوسط قیمت ۴۳۱ دلاری هر تن فولاد میانی و محصولات فولادی صادراتی کشور، فاصله قابل توجهی دارد. این اختلاف نشان می‌دهد که ارزیابی عملکرد صنعت فولاد نباید صرفاً بر افزایش ظرفیت و تناژ تولید متمرکز باشد، بلکه حرکت به سمت تولید محصولات تخصصی‌تر و برخوردار از ارزش افزوده بیشتر نیز اهمیت دارد.

از سوی دیگر، صادرات زنجیره فولاد ایران در سال ۱۴۰۴ به حدود ۷.۷ میلیارد دلار رسید و نزدیک به ۱۵ درصد از صادرات غیرنفتی کشور را تشکیل داد. این سهم، جایگاه فولاد در تجارت خارجی ایران را نشان می‌دهد و ضرورت بازنگری در سیاست‌های صنعتی با هدف بهبود ترکیب محصولات صادراتی را برجسته می‌کند.

پیچیدگی اقتصادی؛ مسیری برای ارتقای صنعت فولاد

چارچوب پیچیدگی اقتصادی، توسعه صنعتی را فراتر از افزایش حجم تولید تعریف می‌کند. در این رویکرد، رشد اقتصادی به توانایی کشورها و بنگاه‌ها برای انباشت دانش، مهارت، سرمایه و قابلیت‌های سازمانی وابسته است؛ عواملی که امکان تولید محصولات متنوع‌تر و برخوردار از فناوری و دانش فنی بالاتر را فراهم می‌کنند.

بر این اساس، یکی از مسائل اصلی صنعت فولاد ایران، توانایی بنگاه‌ها برای عبور از تولید محصولات متعارف و حرکت به سمت محصولات تخصصی با الزامات فنی پیچیده‌تر است. چنین تغییری می‌تواند زمینه افزایش ارزش افزوده، بهبود بهره‌وری و تقویت جایگاه تولیدکنندگان ایرانی در بازارهای بین‌المللی را فراهم کند.

در این چارچوب، سیاست صنعتی نیز باید بر اساس میزان تأثیرگذاری آن بر ایجاد توانمندی‌های مولد، توسعه فناوری و افزایش بهره‌وری ارزیابی شود. حمایت‌های دولتی زمانی می‌توانند به توسعه پایدار منجر شوند که در کنار رفع موانع تولید، زمینه یادگیری، سرمایه‌گذاری و ارتقای توان رقابتی بنگاه‌ها را فراهم کنند.

شفافیت قوانین، دسترسی به منابع مالی و دانش فنی، رفع محدودیت‌های زیرساختی و کاهش هزینه‌های مبادله از جمله عواملی هستند که می‌توانند مسیر تحول صنعتی را هموار کنند. از این منظر، همکاری با کشورهای عضو بریکس نیز تنها به معنای گسترش بازارهای صادراتی نیست، بلکه می‌تواند فرصتی برای انتقال فناوری، توسعه ظرفیت‌های تولیدی و تقویت توان رقابت صنعت فولاد ایران باشد.

ظرفیت همکاری بریکس برای توسعه فولاد ایران

بیانیه دهلی‌نو ۲۰۲۶ بر موضوعاتی مانند همکاری صنعتی، انتقال فناوری، نوآوری، توسعه ظرفیت‌های تولیدی و افزایش مشارکت اقتصادهای نوظهور در بخش‌های دارای ارزش افزوده بالاتر تأکید دارد. تنوع‌بخشی اقتصادی، ایجاد ارزش افزوده و تقویت زنجیره‌های تأمین و تولید نیز از محورهای مطرح‌شده در این دستور کار است.

در همین راستا، مرکز شایستگی‌های صنعتی بریکس با همکاری سازمان توسعه صنعتی ملل متحد (UNIDO) برای حمایت از بنگاه‌های تولیدی، از جمله شرکت‌های کوچک و متوسط، در مسیر پذیرش فناوری‌های صنعت ۴.۰ و فناوری‌های پیشرفته تولید ایجاد شده است.

این ظرفیت می‌تواند برای صنعت فولاد ایران زمینه همکاری در حوزه‌هایی مانند تأمین تجهیزات، انتقال دانش فنی، اجرای طرح‌های تحقیق و توسعه مشترک و سرمایه‌گذاری فراهم کند. بهره‌گیری از این فرصت‌ها، در صورت طراحی سازوکارهای اجرایی مناسب، می‌تواند به بهبود بهره‌وری و توسعه توانایی‌های فنی شرکت‌های فولادی کمک کند.

نکته مهم آن است که همکاری با اعضای بریکس نباید صرفاً به افزایش فروش محصولات فعلی ایران محدود بماند. انتقال دانش، توسعه فناوری و ارتقای مهارت‌های تخصصی باید در مرکز این همکاری‌ها قرار گیرد تا بنگاه‌های داخلی بتوانند به‌تدریج محصولات پیچیده‌تر و با ارزش افزوده بیشتری تولید کنند.

برنامه اقدام بریکس برای زنجیره‌های ارزش جهانی در دوره ۲۰۲۶ تا ۲۰۳۰ نیز بر همکاری‌های فنی، توسعه ظرفیت‌های صنعتی و بهبود جایگاه اقتصادهای نوظهور در زنجیره‌های تولید تأکید دارد.

در نتیجه، بازتعریف سیاست صنعتی فولاد ایران باید با هدف ارتقای توانمندی‌های فناورانه، اصلاح ترکیب تولید و افزایش سهم محصولات با ارزش افزوده بالا دنبال شود. چنانچه همکاری با بریکس بتواند دسترسی بنگاه‌های ایرانی به سرمایه، دانش فنی، فناوری و بازار را به توسعه قابلیت‌های تولیدی پیوند دهد، این همکاری از یک فرصت تجاری فراتر خواهد رفت و می‌تواند به ابزاری برای تحول ساختاری صنعت فولاد کشور تبدیل شود.
منبع: دنیای معدن