تجارت ۷.۳ میلیارد دلاری ایران و اوراسیا؛ چالش تبدیل تعرفه صفر به رشد صادرات

مبادلات تجاری ایران با کشورهای عضو اتحادیه اقتصادی اوراسیا در سال ۲۰۲۵ روندی افزایشی را تجربه کرد و ارزش آن به حدود ۷.۳ میلیارد دلار رسید. این رقم در مقایسه با سال پیش از آن، ۲۲ درصد افزایش یافته است. همچنین، تعرفه‌های وارداتی در حدود ۸۷ درصد ردیف‌های تعرفه‌ای مشمول توافق تجارت آزاد به صفر رسیده‌اند؛ موضوعی که می‌تواند فرصت تازه‌ای برای توسعه صادرات و تقویت حضور بنگاه‌های ایرانی در بازارهای منطقه ایجاد کند.

با این حال، افزایش ارزش تجارت و کاهش تعرفه‌ها به‌تنهایی برای تضمین موفقیت این توافق کافی نیست. اهمیت اصلی این چارچوب تجاری در آن است که بتواند زمینه رشد تولید، افزایش توان رقابتی شرکت‌ها و شکل‌گیری همکاری‌های اقتصادی بلندمدت میان ایران و کشورهای عضو اتحادیه را فراهم کند.

سیدمحمد اتابک، وزیر صنعت، معدن و تجارت، در مذاکرات خود با آندری اسلپنف، وزیر تجارت اتحادیه اقتصادی اوراسیا در تهران، بر اهمیت پایدار این بازار برای ایران تأکید کرده است. از این منظر، بازار اوراسیا صرفاً به دلیل شرایط خاص و محدودیت‌های فعلی تجارت خارجی مورد توجه نیست؛ بلکه موقعیت جغرافیایی مناسب، ظرفیت‌های صنعتی و کشاورزی و امکان توسعه مسیرهای ارتباطی شمال کشور، این منطقه را به یکی از گزینه‌های مهم در راهبرد تجاری ایران تبدیل کرده است.

در شرایط کنونی، استفاده از این ظرفیت می‌تواند به تنوع‌بخشی به مقاصد صادراتی و کاهش وابستگی به مسیرهای محدود تجاری کمک کند. با این حال، تحقق چنین هدفی به میزان آمادگی زیرساخت‌ها و توانایی بنگاه‌های ایرانی برای استفاده عملی از امتیازات توافق بستگی دارد.

کاهش تعرفه‌ها؛ فرصتی که به زیرساخت تجاری نیاز دارد

یکی از مهم‌ترین مسائل در ارزیابی عملکرد توافق تجارت آزاد ایران و اوراسیا، میزان استفاده واقعی صادرکنندگان از ترجیحات تعرفه‌ای است. کاهش تعرفه‌ها می‌تواند هزینه ورود کالا به بازارهای هدف را کاهش دهد، اما عواملی مانند هزینه حمل‌ونقل، تشریفات گمرکی، الزامات استاندارد و بهداشتی و فرایندهای اداری همچنان بر رقابت‌پذیری محصولات اثرگذارند.

از این رو، برای سنجش دستاوردهای توافق باید مشخص شود چه تعداد از شرکت‌های ایرانی از امتیازات تعرفه‌ای بهره برده‌اند، کدام گروه‌های کالایی توانسته‌اند جایگاه پایداری در بازارهای منطقه به دست آورند و چه موانعی همچنان روند صادرات را دشوار می‌کنند.

در این میان، توسعه زیرساخت‌های حمل‌ونقل و لجستیک از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. تقویت اتصال بنادر شمالی به شبکه ریلی و جاده‌ای، ایجاد مسیرهای منظم حمل‌ونقل در دریای خزر و تسهیل عبور کالا می‌تواند زمان تحویل محموله‌ها و هزینه‌های تجارت را کاهش دهد.

همچنین، رفع موانع گمرکی، هماهنگی در الزامات فنی و بهداشتی و ساده‌سازی رویه‌های اداری، نیازمند پیگیری مستمر و مذاکرات تخصصی میان طرف‌های تجاری است. در صورت بی‌توجهی به این مسائل، بخشی از مزیت ناشی از حذف تعرفه‌ها در هزینه‌های جانبی تجارت از بین خواهد رفت و فرصت ایجادشده به نتایج مورد انتظار منجر نمی‌شود.

ضرورت تبدیل توافق تجاری به برنامه اجرایی

برای افزایش اثربخشی توافق ایران و اوراسیا، لازم است مذاکرات و تعهدات موجود به برنامه‌هایی مشخص، زمان‌بندی‌شده و قابل ارزیابی تبدیل شوند. تعیین مسئولیت دستگاه‌های مرتبط، شناسایی موانع بر اساس میزان تأثیر اقتصادی و پیگیری هر موضوع تا رسیدن به نتیجه، می‌تواند مسیر اجرای توافق را شفاف‌تر و مؤثرتر کند.

در این فرآیند، مشارکت واقعی بخش خصوصی نیز ضروری است. صادرکنندگان و تولیدکنندگان به دلیل ارتباط مستقیم با بازارهای هدف، تجربه عملی در زمینه هزینه‌های حمل‌ونقل، مقررات گمرکی و محدودیت‌های تجاری دارند. استفاده از این تجربه‌ها در تصمیم‌گیری‌ها می‌تواند به شناسایی دقیق‌تر مشکلات و انتخاب راهکارهای اجرایی مناسب کمک کند.

توافق تجارت آزاد ایران و اتحادیه اقتصادی اوراسیا از ظرفیت تبدیل شدن به یکی از ابزارهای مهم توسعه تجارت خارجی کشور برخوردار است؛ اما موفقیت آن را نمی‌توان تنها با حجم مبادلات یا تعداد مذاکرات مشترک سنجید. کاهش هزینه‌های تجاری، افزایش بهره‌گیری از امتیازات تعرفه‌ای، گسترش صادرات رقابت‌پذیر و ایجاد روابط پایدار میان بنگاه‌های اقتصادی، معیارهای مهم‌تری برای ارزیابی نتایج این همکاری هستند.

در نهایت، رشد ۲۲ درصدی تجارت ایران با اعضای اتحادیه اقتصادی اوراسیا در سال ۲۰۲۵ نشانه‌ای از ظرفیت این بازار است؛ ظرفیتی که برای تبدیل شدن به محرک توسعه تولید و صادرات، به رفع موانع اجرایی، تقویت زیرساخت‌های لجستیکی و برنامه‌ریزی منسجم نیاز دارد. اکنون اولویت اصلی، نه صرفاً دستیابی به توافق‌های جدید، بلکه استفاده مؤثر از توافق موجود و تبدیل مزیت‌های تعرفه‌ای به تجارت پایدار و همکاری اقتصادی بلندمدت است.

منبع: دنیای معدن