سندروم صندلی گهوارهای در صنعت فولاد ایران؛ حرکت مداوم بدون توسعه پایدار
گروه: فولاد | کد خبر: ۹۰۸۸ | تاریخ: ۱ آذر ۱۴۰۵ - ۱۵:۰۱
«سندروم صندلی گهوارهای» مفهومی مدیریتی است که شرایط فعالیت و تحرک مستمر بدون دستیابی به پیشرفت واقعی را توصیف میکند. در این وضعیت، منابع و انرژی زیادی صرف انجام اقدامات مختلف میشود، اما به دلیل تکرار رویکردهای گذشته و حلنشدن مسائل اساسی، نتیجه متناسبی به دست نمیآید. این استعاره را میتوان برای بررسی بخشی از چالشهای صنعت فولاد ایران نیز به کار برد؛ صنعتی که طی چند دهه با توسعه واحدهای تولیدی، افزایش ظرفیت اسمی و گسترش صادرات رشد کرده، اما همچنان با موانع ساختاری متعددی مواجه است.
ناترازی انرژی، تغییرات مکرر سیاستهای اقتصادی، ضعف زیرساختهای حملونقل، عدم توازن در زنجیره ارزش و کاهش برخی مزیتهای رقابتی از جمله عواملی هستند که بهرهبرداری کامل از ظرفیتهای ایجادشده را دشوار کردهاند. در چنین شرایطی، افزایش سرمایهگذاری و ظرفیت تولید لزوما به رشد متناسب بهرهوری، ارزش افزوده و توان رقابتی منجر نمیشود.
از این منظر، مسئله اصلی صنعت فولاد ایران صرفا افزایش ظرفیت نیست، بلکه چگونگی استفاده اقتصادی و پایدار از ظرفیتهای موجود است. ادامه توسعه بر مبنای افزایش تناژ تولید، بدون رفع محدودیتهای زیرساختی و اصلاح ساختارهای اقتصادی، ممکن است به تکرار چرخهای از سرمایهگذاری، محدودیت تولید و کاهش بازده اقتصادی منجر شود.
فاصله ظرفیت اسمی و تولید واقعی
یکی از چالشهای مهم صنعت فولاد، اختلاف میان ظرفیت اسمی ایجادشده و میزان تولید قابل تحقق است. محدودیت برق و گاز، بهویژه در دورههای اوج مصرف، موجب کاهش تولید، افزایش هزینههای ثابت و دشوار شدن برنامهریزی بنگاهها میشود.
در این شرایط، ایجاد ظرفیتهای جدید بدون اطمینان از تأمین پایدار انرژی میتواند به شکلگیری واحدهایی منجر شود که امکان بهرهبرداری اقتصادی از تمام ظرفیت خود را ندارند. بنابراین، ارزیابی توسعه صنعت نباید تنها بر اساس ظرفیت نصبشده انجام شود، بلکه میزان بهرهبرداری مؤثر و استمرار تولید نیز باید در نظر گرفته شود.
سرمایهگذاری بدون رشد متناسب بهرهوری
در رویکردهای سنتی، میزان سرمایهگذاری و ظرفیت تولید از شاخصهای اصلی توسعه صنعت فولاد به شمار میروند. با این حال، شاخصهایی مانند بهرهوری سرمایه، هزینه تولید، مصرف انرژی به ازای هر تن محصول، سطح فناوری و ارزش افزوده نیز باید در ارزیابی عملکرد این صنعت جایگاه مشخصی داشته باشند.
چنانچه سرمایهگذاریهای جدید به کاهش هزینهها، بهبود فناوری، تولید محصولات با ارزش افزوده بالاتر و افزایش قدرت رقابت در بازارهای جهانی منجر نشوند، نمیتوان صرف افزایش سرمایهگذاری را نشانه توسعه اقتصادی دانست. در واقع، کیفیت سرمایهگذاری و میزان بازدهی آن اهمیت بیشتری از رشد صرف ظرفیت دارد.
عدم توازن در حلقههای زنجیره فولاد
توسعه صنعت فولاد باید با توجه به مزیتهای اقتصادی، نیاز بازار و ظرفیت واقعی بخشهای مختلف زنجیره انجام شود. گسترش نامتوازن ظرفیت در بخشهایی مانند سنگآهن، کنسانتره، گندله، آهن اسفنجی، فولادسازی و نورد میتواند به مازاد عرضه در برخی حلقهها و کمبود مواد اولیه یا محصول در بخشهای دیگر منجر شود.
این وضعیت رقابت برای تأمین مواد اولیه را افزایش میدهد، هزینههای مبادله را بالا میبرد و حاشیه سود بنگاهها را تحت فشار قرار میدهد. از این رو، تکمیل زنجیره ارزش نباید صرفا به معنای افزایش ظرفیت در تمام بخشها باشد، بلکه باید بر هماهنگی عملیاتی و اقتصادی میان حلقهها و ایجاد ارزش افزوده بیشتر تمرکز کند.
صادرات بیشتر با ضرورت رقابتپذیری پایدار
صادرات فولاد یکی از ظرفیتهای اقتصادی کشور محسوب میشود، اما افزایش حجم صادرات بهتنهایی برای حفظ جایگاه تولیدکنندگان در بازارهای جهانی کافی نیست. هزینه انرژی و حملونقل، کیفیت محصولات، امکان تحویل بهموقع، رعایت استانداردهای بینالمللی، محدودیتهای تجاری و الزامات زیستمحیطی از جمله عوامل تعیینکننده در رقابتپذیری صادرکنندگان هستند.
از سوی دیگر، رقابت پراکنده شرکتها، ضعف شبکههای بازاریابی بینالمللی و نبود همکاریهای سازمانیافته تجاری میتواند بخشی از ظرفیت صادراتی کشور را محدود کند. حرکت به سمت حضور پایدار در بازارهای منطقهای و جهانی، نیازمند توسعه شبکههای تجاری، همکاری میان تولیدکنندگان و تقویت زیرساختهای صادراتی است.
ناپایداری سیاستها و دشواری برنامهریزی بلندمدت
تغییرات مکرر در مقررات صادراتی، سیاستهای ارزی، قیمتگذاری، عوارض و محدودیتهای انرژی، فضای فعالیت بنگاههای فولادی را با نااطمینانی مواجه میکند. این مسئله برای صنعتی که به سرمایهگذاری سنگین و دوره بازگشت سرمایه طولانی نیاز دارد، اهمیت بیشتری دارد.
در چنین فضایی، مدیران به جای تمرکز بر نوآوری، توسعه بازار و افزایش بهرهوری، بخش قابلتوجهی از ظرفیت مدیریتی خود را صرف مدیریت نوسانات و تصمیمهای کوتاهمدت میکنند. تداوم این شرایط علاوه بر افزایش هزینه فعالیت اقتصادی، انگیزه سرمایهگذاری مولد و بلندمدت را نیز کاهش میدهد.
راهکارهای خروج از چرخه توسعه کمبازده
برای عبور از این وضعیت، لازم است سیاستهای توسعه صنعت فولاد از افزایش صرف ظرفیت تولید به سمت بهبود عملکرد اقتصادی و رقابتی زنجیره ارزش تغییر جهت دهد. در این مسیر، چند محور میتواند مورد توجه سیاستگذاران و فعالان صنعت قرار گیرد.
نخست، شاخصهای ارزیابی توسعه باید بازنگری شوند. میزان بهرهبرداری از ظرفیت، بهرهوری سرمایه، هزینه تولید، شدت مصرف انرژی، ارزش افزوده به ازای هر تن محصول و سهم محصولات پیشرفته باید در کنار ظرفیت اسمی و تناژ تولید مورد سنجش قرار گیرند.
دوم، توسعه ظرفیتهای تولیدی باید با برنامه تأمین پایدار زیرساختها هماهنگ شود. برق، گاز، آب، حملونقل و امکانات لجستیکی از الزامات فعالیت پایدار واحدهای فولادی هستند. سرمایهگذاری در بهینهسازی مصرف انرژی، نیروگاههای اختصاصی، انرژیهای تجدیدپذیر و فناوریهای کممصرف نیز باید در برنامههای توسعه این صنعت جایگاه مشخصی داشته باشد.
سوم، بازآرایی زنجیره ارزش بر اساس مزیت اقتصادی و نیاز بازار ضروری است. بررسی یکپارچه عرضه و تقاضا در تمام حلقههای زنجیره میتواند از ایجاد ظرفیتهای مازاد و سرمایهگذاریهای کمبازده جلوگیری کند. تصمیمگیری درباره طرحهای جدید نیز باید بر مبنای نیاز واقعی بازار، توازن زنجیره و امکان خلق ارزش افزوده انجام شود.
چهارم، توسعه همکاریهای صادراتی میان شرکتهای فولادی میتواند به تقویت حضور ایران در بازارهای خارجی کمک کند. تشکیل کنسرسیومهای صادراتی، گسترش شبکههای بازاریابی منطقهای، ایجاد مراکز توزیع و انبارداری مشترک و همکاری در حوزه حملونقل و خدمات پس از فروش، از جمله اقداماتی است که میتواند هزینههای صادرات را کاهش دهد و قدرت رقابت تولیدکنندگان را افزایش دهد.
عبور از رشد کمی به توسعه کیفی
سندروم صندلی گهوارهای نشان میدهد که افزایش فعالیت و تحرک اقتصادی لزوما به معنای پیشرفت نیست. صنعت فولاد ایران طی سالهای گذشته در زمینه ظرفیتسازی، تولید و صادرات گامهای متعددی برداشته، اما حلنشدن مسائل زیرساختی و ساختاری مانع از تبدیل کامل این دستاوردها به توسعه پایدار شده است.
ورود به مرحله جدید توسعه، به بازنگری در الگوی سرمایهگذاری و مدیریت این صنعت نیاز دارد. افزایش تولید، سرمایهگذاری و صادرات همچنان از اهداف مهم صنعت فولاد هستند، اما تحقق توسعه واقعی زمانی امکانپذیر است که این اهداف با بهرهوری بیشتر، کاهش هزینهها، تأمین پایدار انرژی، تکمیل متوازن زنجیره ارزش و تقویت رقابتپذیری در بازارهای جهانی همراه شوند. به این ترتیب، اولویت صنعت فولاد باید از رشد صرف ظرفیت به سمت ارتقای کیفیت توسعه و افزایش بازده اقتصادی تغییر کند.
منبع: معدن ۲۴
هیچ دیدگاهی درج نشده - اولین نفر باشید