اکتشاف معادن ایران در تنگنای فناوری و داده؛ ذخایر پنهان در انتظار شناسایی

حرکت اکتشافات معدنی ایران به سمت شناسایی ذخایر پنهان و عمیق، بیش از هر زمان دیگری به توسعه هم‌زمان داده‌های زمین‌شناسی، تجهیزات تخصصی، آزمایشگاه‌ها و نیروی انسانی وابسته است. اگرچه سازمان زمین‌شناسی در سال‌های اخیر توسعه ژئوفیزیک هوابرد را در برنامه‌های خود قرار داده و در برنامه هفتم توسعه نیز بر گسترش برداشت‌های ژئوفیزیکی تأکید شده است، کارشناسان معتقدند فناوری به‌تنهایی نمی‌تواند شکاف موجود در اکتشافات کشور را برطرف کند.

بر این اساس، استفاده از نرم‌افزارهای پیشرفته، هوش مصنوعی و الگوریتم‌های یادگیری ماشین زمانی می‌تواند به کشف ذخایر جدید منجر شود که داده‌های پایه با کیفیت و حجم مناسب در اختیار بخش معدن قرار داشته باشد. در غیر این صورت، حتی پیشرفته‌ترین ابزارهای پردازشی نیز نمی‌توانند ضعف موجود در زنجیره تولید اطلاعات را جبران کنند.

داده؛ حلقه مفقوده اکتشاف مدرن

پیمان افضل، کارشناس معدن، در گفت‌وگو با «دنیای‌اقتصاد» با اشاره به ضرورت استفاده از فناوری‌های نوین در اکتشاف گفت که یادگیری ماشین و مدل‌های سه‌بعدی تنها بخشی از اکتشاف مدرن هستند و نمی‌توان انتظار داشت یک نرم‌افزار یا الگوریتم به‌تنهایی مشکلات این حوزه را برطرف کند.

به گفته او، نخستین نیاز، تولید داده‌های دقیق و کافی است؛ داده‌هایی که تولید آنها به تجهیزات مناسب، نرم‌افزارهای تخصصی و نیروی انسانی ماهر نیاز دارد. این اجزا باید در کنار یکدیگر توسعه پیدا کنند تا فناوری‌های جدید بتوانند خروجی قابل اتکایی ارائه دهند.

افضل با اشاره به محدودیت ایران در دسترسی به برخی تجهیزات و فناوری‌های روز، تأکید کرد که مشکلات سخت‌افزاری و محدودیت ارتباط با کشورهای پیشرفته، مسیر استفاده از فناوری‌های نوین را دشوار کرده است.

او تقویت اطلاعات پایه زمین‌شناسی را نقطه شروع تحول در اکتشافات دانست و بر نقش سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی کشور در تولید این اطلاعات تأکید کرد. به اعتقاد این کارشناس، تقویت جایگاه این سازمان و ایجاد یک شورای عالی زمین‌شناسی با مشارکت دستگاه‌های مرتبط می‌تواند به هماهنگی بیشتر در تولید و استفاده از داده‌های زمین‌شناسی کمک کند.

ضرورت ایجاد بانک جامع اطلاعات زمین‌شناسی

بخش قابل‌توجهی از اطلاعات مربوط به زمین و منابع معدنی در اختیار دستگاه‌ها و سازمان‌های مختلف قرار دارد. از نگاه افضل، یکپارچه‌سازی این اطلاعات و جلوگیری از پراکندگی داده‌ها می‌تواند یکی از گام‌های مهم برای توسعه اکتشافات باشد.

او پیشنهاد کرده است اطلاعات تولیدشده در قالب سامانه‌هایی مانند Web GIS و کلان‌داده در اختیار فعالان معدنی قرار گیرد تا داده‌های اکتشافی از حالت جزیره‌ای خارج شوند.

در عین حال، هنوز بخش‌هایی از کشور از پوشش کامل نقشه‌های دقیق زمین‌شناسی برخوردار نیستند و در حوزه ژئوفیزیک هوابرد نیز برای شناسایی ذخایر عمیق و پنهان، نیاز به تکمیل اطلاعات وجود دارد.

پهپاد و تجهیزات جدید؛ فرصت در کنار محدودیت

استفاده از پهپادها در برداشت‌های زمین‌شناسی و ژئوفیزیکی می‌تواند سرعت و دقت جمع‌آوری اطلاعات را افزایش دهد، اما هزینه بالای تجهیزات و محدودیت‌های ناشی از تحریم، دسترسی گسترده به فناوری‌های جدید را دشوار کرده است.

این محدودیت تنها به تجهیزات برداشت داده مربوط نمی‌شود و دستگاه‌های آزمایشگاهی و تجهیزات مورد استفاده برای آنالیز مواد معدنی را نیز دربر می‌گیرد.

به گفته افضل، تعداد آزمایشگاه‌های تخصصی علوم زمین که از نظر کیفیت و اعتبار مورد اعتماد باشند، محدود است و طولانی بودن زمان پاسخگویی در برخی مراکز نیز می‌تواند روند اکتشاف را کند کند. زیرا تصمیم‌گیری درباره مراحل بعدی اکتشاف به نتایج دقیق و به‌موقع آزمایشگاهی وابسته است.

از این منظر، توسعه اکتشاف ذخایر پنهان و عمیق بدون تقویت هم‌زمان داده‌های پایه، تجهیزات برداشت، زیرساخت آزمایشگاهی و ابزارهای پردازش اطلاعات امکان‌پذیر نخواهد بود.

اکتشاف جهانی از ذخایر سطحی عبور کرده است

مائده مزینانی، دیگر کارشناس معدن، نیز در گفت‌وگو با «دنیای‌اقتصاد» با اشاره به تغییر رویکرد جهانی در اکتشافات معدنی اظهار کرد که طی سال‌های اخیر، هم حجم سرمایه‌گذاری و بودجه اکتشافی و هم ماهیت اهداف اکتشاف دستخوش تغییر شده است.

به گفته او، بخش زیادی از ذخایر سطحی و کم‌عمق جهان شناسایی شده و اکنون تمرکز بیشتری بر کشف ذخایر پنهان، عمیق و بزرگ معطوف شده است؛ ذخایری که می‌توانند در سال‌های آینده بخشی از نیاز بازار جهانی به مواد معدنی را تأمین کنند.

در این شرایط، ترکیب داده‌های زمین‌شناسی با اطلاعات ژئوفیزیکی، تصاویر ماهواره‌ای و نتایج حفاری می‌تواند شناسایی اهداف جدید را هدفمندتر کند. هوش مصنوعی و روش‌های نوین پردازش داده نیز در همین مرحله اهمیت پیدا می‌کنند.

طلا و مس در صدر بودجه‌های اکتشافی

مزینانی با اشاره به روند سرمایه‌گذاری جهانی در بخش اکتشاف عنوان کرد که تأمین مالی نیز هم‌زمان با فناوری اهمیت بیشتری پیدا کرده است؛ چراکه کشف ذخایر جدید، به‌ویژه ذخایر عمیق، به سرمایه‌گذاری بیشتری نیاز دارد.

بر اساس گزارشی از S&P Global که این کارشناس به آن استناد کرده، حدود ۵۰ درصد از بودجه اکتشاف فلزات غیرآهنی در سال گذشته به طلا اختصاص داشته و سهم مس حدود ۲۶ درصد بوده است. عناصر نادر خاکی و لیتیوم نیز به دلیل نقش آنها در زنجیره‌های فناوری و انرژی، در سال‌های اخیر توجه بیشتری را به خود جلب کرده‌اند.

رشد قیمت طلا و اهمیت روزافزون مس در حوزه انرژی‌های تجدیدپذیر، شبکه‌های برق و مراکز داده، از جمله عواملی هستند که به افزایش توجه سرمایه‌گذاران به این دو فلز کمک کرده‌اند.

فاصله فناوری و کمبود منابع؛ دو چالش ایران

در ایران، به گفته مزینانی، هم‌زمان دو محدودیت در مسیر توسعه اکتشاف وجود دارد؛ از یک سو دسترسی به بخشی از فناوری‌های روز به دلیل تحریم‌ها و محدودیت‌های بین‌المللی دشوار شده و از سوی دیگر کاهش درآمدهای دولت و محدودیت منابع مالی صنایع، توان سرمایه‌گذاری در پروژه‌های اکتشافی را کاهش داده است.

او معتقد است تداوم این شرایط می‌تواند در میان‌مدت بر روند اکتشاف کشور اثر بگذارد و فاصله ایران با روندهای جهانی را افزایش دهد؛ به‌ویژه در شرایطی که کشورهای مختلف برای تأمین منابع مورد نیاز آینده، سرمایه‌گذاری روی ذخایر جدید را افزایش داده‌اند.

ارزش واقعی داده زمانی مشخص می‌شود که به پروژه برسد

مزینانی تأکید کرد که در شرایط جدید، صرف شناسایی یک نشانه معدنی کافی نیست و داده‌های پراکنده باید به اطلاعات قابل اتکایی تبدیل شوند که بتوان بر اساس آنها وجود ذخیره، ابعاد آن و امکان توسعه اقتصادی را ارزیابی کرد.

به بیان دیگر، ارزش داده‌های اکتشافی زمانی مشخص می‌شود که بتوانند به یک هدف معتبر، ذخیره قابل اثبات و در نهایت پروژه‌ای قابل توسعه تبدیل شوند.

بر همین اساس، ایجاد بانک‌های اطلاعاتی منسجم از داده‌های حفاری و اکتشافات انجام‌شده می‌تواند یکی از اقدامات قابل اجرا در شرایط فعلی باشد. حفظ، دسته‌بندی و یکپارچه‌سازی اطلاعات موجود، امکان می‌دهد در صورت بهبود شرایط اقتصادی و بین‌المللی، روند شناسایی اهداف جدید با سرعت بیشتری دنبال شود.

در کنار این اقدام، توسعه فناوری‌های نوین، تقویت زیرساخت‌های اکتشافی و ایجاد ارتباطات علمی و فنی با مراکز بین‌المللی می‌تواند مسیر ایران را برای حرکت به سمت اکتشاف ذخایر پنهان و عمیق هموارتر کند.
منبع: دنیای معدن