فولاد ایران در سایه رقیب ترکیه؛ بازارهای صادراتی در معرض تهدید

رقابت صنعت فولاد ایران و ترکیه در بازارهای منطقه‌ای سابقه‌ای طولانی دارد، اما در سال ۲۰۲۶ تفاوت مزیت‌های دو کشور بیش از گذشته نمایان شده است. ایران همچنان از دسترسی به سنگ‌آهن، انرژی و ظرفیت تولید محصولات پایه و نیمه‌نهایی برخوردار است، در حالی که ترکیه با تکیه بر زیرساخت‌های لجستیکی، دسترسی بهتر به شبکه بانکی، صنعت نورد و ارتباط تجاری گسترده با بازارهای جهانی، مسیر صادراتی کم‌ریسک‌تری دارد.

در چنین شرایطی، تحریم‌ها بخشی از مزیت هزینه‌ای فولاد ایران را در مراحل حمل، بیمه و نقل‌وانتقال مالی کاهش داده‌اند؛ موضوعی که می‌تواند موقعیت ترکیه را در بازارهای سنتی صادراتی ایران تقویت کند.

افزایش فاصله تولید فولاد ایران و ترکیه

بر اساس آمار انجمن جهانی فولاد، ترکیه در هشت ماه نخست سال ۲۰۲۶ حدود ۲۶.۶ میلیون تن فولاد خام تولید کرده است. این رقم نسبت به مدت مشابه سال قبل ۶.۸ درصد افزایش داشته و ترکیه را در جایگاه هفتم بزرگ‌ترین تولیدکنندگان فولاد جهان قرار داده است.

تولید فولاد ترکیه در ماه اوت نیز به حدود ۳.۴ میلیون تن رسید که البته نسبت به اوت سال ۲۰۲۵ کاهش ۰.۴ درصدی را نشان می‌دهد.

در مقابل، تولید فولاد خام در منطقه خاورمیانه طی هشت ماه نخست ۲۰۲۶ با افت ۷.۸ درصدی به ۳۳.۳ میلیون تن رسید. از آنجا که ایران بزرگ‌ترین تولیدکننده فولاد منطقه محسوب می‌شود، کاهش تولید خاورمیانه را نمی‌توان از محدودیت‌های ایجادشده در صنعت فولاد ایران جدا دانست.

محدودیت برق و گاز، اختلال در روند تولید، دشواری تأمین قطعات و مواد مصرفی و افزایش ریسک‌های حمل‌ونقل، موجب شده بخشی از ظرفیت اسمی فولادسازان ایرانی در عمل قابل استفاده نباشد.

به این ترتیب، ترکیه علاوه بر افزایش تولید، توانسته مسیر تبدیل تولید به صادرات را نیز حفظ کند؛ مزیتی که فولاد ایران در شرایط فعلی با محدودیت‌های بیشتری برای استفاده از آن مواجه است.

رشد صادرات فولاد ترکیه

داده‌های تجاری نشان می‌دهد ترکیه در هشت ماه نخست سال ۲۰۲۶ حدود ۱۰.۳ میلیون تن فولاد صادر کرده که نسبت به مدت مشابه سال قبل ۳.۱ درصد بیشتر است. ارزش این صادرات نیز با رشد ۲.۹ درصدی به حدود ۷ میلیارد دلار رسیده است.

محصولات طویل سهم مهمی در این رشد داشته‌اند. صادرات محصولات طویل ترکیه با افزایش ۳.۸ درصدی به ۵.۴ میلیون تن رسید. صادرات محصولات نیمه‌نهایی نیز رشد قابل توجه ۶۸.۳ درصدی را تجربه کرد و به ۷۳۸ هزار و ۳۰۰ تن رسید.

در مقابل، صادرات محصولات تخت ترکیه ۴.۴ درصد کاهش یافت و به ۴.۲ میلیون تن رسید.

این آمار نشان می‌دهد ترکیه به‌ویژه در بازار محصولات طویل، رقیبی مستقیم برای صادرکنندگان ایرانی محسوب می‌شود و در بخش نیمه‌نهایی نیز در حال تقویت حضور خود است؛ بازاری که ایران طی سال‌های گذشته یکی از بازیگران مهم آن بوده است.

مزیت ایران در تولید، برتری ترکیه در تجارت

ایران از نظر دسترسی به مواد اولیه و ساختار تولید، مزیت‌های قابل توجهی دارد. دسترسی به سنگ‌آهن و انرژی ارزان‌تر، به‌ویژه در زنجیره فولاد، هزینه تولید محصولات پایه و نیمه‌نهایی را برای فولادسازان ایرانی کاهش می‌دهد.

در مقابل، بخش قابل توجهی از تولید فولاد ترکیه بر کوره‌های قوس الکتریکی و قراضه وارداتی متکی است. بنابراین هزینه تولید این کشور به قیمت جهانی قراضه، انرژی و نرخ ارز وابستگی بالایی دارد.

ترکیه همچنین یکی از واردکنندگان مهم فولاد به شمار می‌رود. واردات فولاد این کشور در هشت ماه نخست ۲۰۲۶ با وجود کاهش ۳.۷ درصدی، همچنان به ۱۲.۲ میلیون تن به ارزش ۸.۵ میلیارد دلار رسید.

سهم فولاد وارداتی از مصرف داخلی ترکیه ۴۴.۶ درصد بوده و این نسبت در محصولات تخت به ۵۸.۸ درصد رسیده است. این ارقام نشان می‌دهد صنعت فولاد ترکیه نیز با چالش‌هایی مانند رقابت فولاد ارزان‌قیمت شرق آسیا و روسیه در بازار داخلی روبه‌رو است.

با این حال، نقطه قوت اصلی ترکیه در خارج از کارخانه قرار دارد. تولیدکننده ترکیه‌ای دسترسی آسان‌تری به بانک‌های بین‌المللی، اعتبار اسنادی، بیمه محموله و مسیرهای متعارف حمل‌ونقل دریایی دارد.

در سوی دیگر، فولادساز ایرانی ممکن است محصول خود را با هزینه پایین‌تری تولید کند، اما هزینه‌های ناشی از تحریم، واسطه‌گری، دشواری بیمه و حمل، تغییر مبدأ و مشکلات بازگشت ارز می‌تواند بخشی از این مزیت قیمتی را خنثی کند.

تحریم‌ها؛ فرصتی برای گسترش سهم ترکیه

چالش اصلی صنعت فولاد ایران فقط کاهش حجم صادرات نیست؛ بلکه خطر از دست رفتن ارتباط مستقیم با مشتریان خارجی است.

برای خریدار بین‌المللی، قیمت پایین تنها عامل تصمیم‌گیری نیست. امکان پرداخت مطمئن، تحویل منظم و ثبات قرارداد نیز اهمیت زیادی دارد. اگر خرید فولاد ایران با ریسک توقف کشتی، محدودیت بانکی یا تحریم طرف معامله همراه باشد، مشتری ممکن است حتی با وجود قیمت بالاتر، فولاد ترکیه را انتخاب کند.

این مسئله در بازارهایی مانند عراق، کشورهای حوزه خلیج فارس، شمال آفریقا و برخی کشورهای آسیای مرکزی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.

عراق یکی از بازارهای مهم محصولات فولادی ایران است، اما افزایش فشارهای مالی و بانکی بر تجارت ایران می‌تواند موقعیت صادرکنندگان ایرانی در این بازار را تحت تأثیر قرار دهد. از سوی دیگر، ترکیه به دلیل نزدیکی جغرافیایی به عراق، دسترسی به بنادر مدیترانه و شبکه حمل زمینی گسترده، ظرفیت بالایی برای جایگزینی بخشی از عرضه ایران دارد.

همه بازارهای ایران در اختیار ترکیه قرار نمی‌گیرد

با وجود این مزیت‌ها، ترکیه نیز با محدودیت‌های جدی مواجه است و نمی‌توان تصاحب کامل بازارهای ایران را برای این کشور قطعی دانست.

هزینه بالاتر مواد اولیه و انرژی و وابستگی به واردات قراضه، اسلب و محصولات تخت از جمله چالش‌های صنعت فولاد ترکیه است. از سوی دیگر، صادرات فولاد ترکیه به اتحادیه اروپا نیز در هفت ماه نخست ۲۰۲۶ تحت تأثیر محدودیت‌های تجاری و سازوکار تعدیل کربن مرزی با کاهش ۲۲.۵ درصدی به ۲.۸ میلیون تن رسید.

ترکیه برای جبران کاهش حضور خود در بازار اروپا، مسیر تنوع‌بخشی به بازارهای صادراتی را دنبال کرده است. صادرات فولاد این کشور به آمریکای جنوبی در همین دوره ۸۵ درصد افزایش یافت و به ۷۶۲ هزار تن رسید.

در نتیجه، فولاد ترکیه نیز با چالش‌هایی مانند مازاد ظرفیت جهانی، محدودیت‌های بازار اروپا و رقابت فولاد ارزان‌قیمت چین مواجه است؛ اما همین فشارها می‌تواند انگیزه این کشور برای حضور پررنگ‌تر در بازارهای سنتی ایران را افزایش دهد.

مزیت قیمتی ایران در برابر مزیت تجاری ترکیه

ترکیه رقیب تازه‌ای برای صنعت فولاد ایران نیست، اما شرایط سال ۲۰۲۶ فرصت بیشتری برای تقویت جایگاه این کشور در بازارهای منطقه‌ای فراهم کرده است.

ایران همچنان در حوزه‌هایی مانند دسترسی به سنگ‌آهن، هزینه پایه تولید و نزدیکی به برخی بازارهای منطقه‌ای مزیت دارد. در مقابل، ترکیه در حوزه‌هایی مانند تأمین مالی، لجستیک، تنوع محصولات و اطمینان از تحویل، دست بالاتری دارد.

اگر محدودیت‌های صادراتی و مالی ایران ادامه پیدا کند، بازار محصولات طویل و بخشی از محصولات نیمه‌نهایی بیش از سایر بخش‌ها در معرض رقابت ترکیه قرار خواهند گرفت.

در چنین شرایطی، حفظ بازارهای صادراتی برای ایران صرفاً با کاهش قیمت امکان‌پذیر نیست. هرچه خریداران خارجی بیشتر زنجیره تأمین خود را با عرضه‌کنندگان ترکیه‌ای هماهنگ کنند، بازگرداندن این بازارها برای صادرکنندگان ایرانی دشوارتر و پرهزینه‌تر خواهد شد.
منبع: فولاد نیوز