«ومعادن» در مسیر اکتشافات نوین؛ تمرکز یاقوت بر شناسایی ذخایر جدید

همزمان با افزایش اهمیت مواد معدنی حیاتی در سیاست‌های انرژی، اقتصادی و امنیتی کشورها، اکتشاف ذخایر جدید نیز وارد مرحله‌ای متفاوت شده است؛ مرحله‌ای که در آن دیگر روش‌های سنتی و اتکا به نشانه‌های سطحی زمین پاسخگوی نیازهای صنعت معدن نیست.

آژانس بین‌المللی انرژی در گزارش «چشم‌انداز جهانی مواد معدنی حیاتی ۲۰۲۶» اعلام کرده است که تقاضای مواد معدنی حیاتی در چارچوب سیاست‌های اعلام‌شده تا سال ۲۰۴۰ تقریبا دو برابر خواهد شد. بر اساس این گزارش، تقاضا برای لیتیوم بیش از سه برابر افزایش می‌یابد و مصرف نیکل، گرافیت و عناصر نادر خاکی نیز با رشدی حدود ۵۰ تا ۹۰ درصدی مواجه خواهد شد.

این روند، اهمیت اکتشاف ذخایر جدید را بیش از گذشته افزایش داده است. در شرایط فعلی، اکتشاف دیگر صرفا به افزایش تعداد گمانه‌های حفاری یا توسعه محدوده‌های شناخته‌شده محدود نمی‌شود و استفاده همزمان از علوم زمین، ژئوفیزیک، ژئوشیمی، سنجش از دور، داده‌های ماهواره‌ای، حفاری هدفمند، هوش مصنوعی و فناوری‌های دیجیتال به یک ضرورت تبدیل شده است.

حرکت اکتشاف به سمت ذخایر عمیق

اردشیر سعدمحمدی، مدیرعامل شرکت سرمایه‌گذاری توسعه معادن و فلزات، با اشاره به تغییر الگوی اکتشاف در جهان معتقد است ذخایر معدنی به سمت کانسارهای کم‌عمق و عمیق مدفون، ذخایر کم‌عیار و پهنه‌هایی با نشانه‌های سطحی ضعیف‌تر در حال حرکت هستند.

به گفته او، این شرایط نیاز به اندازه‌گیری‌های سریع‌تر، متراکم‌تر و چندپارامتری را افزایش داده و باید از حفاری‌هایی که اطلاعات محدودی تولید می‌کنند، کاسته شود. در چنین شرایطی، فناوری می‌تواند نقش تعیین‌کننده‌ای در کاهش عدم‌قطعیت عملیات اکتشافی داشته باشد.

سعدمحمدی همچنین بر انتخاب روش‌های کم‌هزینه و سریع اکتشاف تاکید کرده و گفته است با استفاده از فناوری‌های جدید می‌توان زمان، هزینه و ریسک موجود در پروژه‌های اکتشافی را کاهش داد.

او با اشاره به حجم سرمایه‌گذاری جهانی در این حوزه اظهار کرد که در سال ۲۰۲۵ حدود ۱۲.۴ میلیارد دلار سرمایه‌گذاری اکتشافی در جهان انجام شده است؛ موضوعی که این پرسش را مطرح می‌کند که سهم ایران از این سرمایه‌گذاری چقدر بوده و چه میزان سرمایه‌گذاری داخلی برای توسعه اکتشافات مورد نیاز است.

از اکتشاف سطحی تا شناسایی ذخایر پنهان

در سال‌های اخیر، کشورهای مختلف پس از شناسایی و بهره‌برداری از ذخایر نزدیک به سطح، توجه بیشتری به ذخایر پنهان و عمیق معطوف کرده‌اند. این تغییر مسیر اگرچه فرصت‌های جدیدی برای تامین مواد معدنی ایجاد می‌کند، اما با چالش‌هایی مانند کمبود نیروی انسانی متخصص، محدودیت فناوری و تجهیزات پیشرفته، افزایش هزینه‌ها، ریسک اقتصادی، پیچیدگی‌های زمین‌شناسی، کمبود داده‌های پایه، محدودیت‌های زیرساختی و مسائل قانونی و مجوزها همراه است.

محمدمسعود سمیعی‌نژاد، رئیس هیات عامل ایمیدرو، در این زمینه تاکید کرده است که حرکت به سمت ذخایر عمیق صرفا به معنای استفاده از دستگاه‌های حفاری قدرتمندتر نیست. هرچه عمق افزایش پیدا کند، هزینه و پیچیدگی عملیات نیز بیشتر می‌شود و در نتیجه، انتخاب اشتباه هدف اکتشافی می‌تواند خسارت قابل توجهی به پروژه وارد کند.

وی استفاده از داده‌های زمین‌شناسی، ژئوشیمیایی و ژئوفیزیکی، مدل‌سازی سه‌بعدی و تحلیل همزمان اطلاعات را از عوامل موثر در افزایش احتمال موفقیت حفاری‌های عمیق دانسته است.

سمیعی‌نژاد تاکید کرده است که در اکتشافات عمیق، داشتن تجهیزات حفاری قدرتمند به‌تنهایی کافی نیست و باید با تکیه بر فناوری و داده، مناسب‌ترین نقطه برای حفاری انتخاب شود. به بیان دیگر، پیش از افزایش عمق حفاری باید دقت هدف‌گذاری افزایش یابد؛ زیرا حفاری عمیق در یک هدف اشتباه، تنها هزینه‌ها را بیشتر می‌کند و لزوما به کشف ذخیره اقتصادی منجر نخواهد شد.

«ومعادن» و توسعه ظرفیت‌های تخصصی اکتشاف

در همین راستا، برخی شرکت‌های معدنی کشور طی سال‌های اخیر تلاش کرده‌اند با توسعه زیرساخت‌های تخصصی، افزایش ظرفیت حفاری و تجهیز امکانات، حضور فعال‌تری در حوزه اکتشاف داشته باشند.

شرکت سرمایه‌گذاری توسعه معادن و فلزات نیز اکتشاف را یکی از محورهای استراتژیک خود قرار داده و با ایجاد ساختارهای تخصصی، بررسی محدوده‌های جدید و توسعه ظرفیت‌های اجرایی، به دنبال تقویت فعالیت‌های اکتشافی خود است.

این مجموعه با راه‌اندازی شرکت اکتشافی «یاقوت توسعه معادن و فلزات» تلاش کرده بخشی از ظرفیت تخصصی، تجهیزاتی و اجرایی مورد نیاز برای اکتشاف را در داخل گروه ایجاد کند و فعالیت‌های خود را صرفا به واگذاری عملیات به پیمانکاران محدود نکند.

یاقوت؛ بازوی اجرایی فعالیت‌های اکتشافی

شرکت «یاقوت توسعه معادن و فلزات خاورمیانه» در سال ۱۴۰۰ با هدف فعالیت در حوزه اکتشاف و بهره‌برداری از معادن فلزی، تهیه طرح‌های اکتشافی، اجرای پروژه‌های پیمانکاری و مشاوره‌ای و همچنین سرمایه‌گذاری در معادن فلزی تاسیس شد.

این شرکت فعالیت حرفه‌ای خود در زمینه حفاری اکتشافی را از اواخر سال ۱۴۰۱ آغاز کرد و پروژه مس جانجا از نخستین فعالیت‌های مهم آن در این حوزه بود. پس از آن نیز یاقوت در پروژه‌ها و محدوده‌های مختلف اکتشافی کشور از جمله کهنگ، ورزنه شمالی و آنومالی ساغند حضور پیدا کرد.

نیروی متخصص؛ حلقه اتصال فناوری و ذخایر معدنی

در کنار فناوری و تجهیزات، سرمایه انسانی متخصص یکی از مهم‌ترین الزامات توسعه اکتشافات معدنی محسوب می‌شود. حتی پیشرفته‌ترین تجهیزات نیز بدون نیروی انسانی توانمند نمی‌توانند به شناسایی و بهره‌برداری موثر از ذخایر معدنی منجر شوند.

از سوی دیگر، تربیت نیروی متخصص در حوزه معدن و اکتشاف فرآیندی زمان‌بر است و به همین دلیل، اصلاح نظام آموزشی متناسب با نیازهای جدید بخش معدن اهمیت ویژه‌ای دارد.

سعدمحمدی با انتقاد از برخی کاستی‌های ساختار آموزشی، بر ضرورت بازنگری در سرفصل‌های دانشگاهی تاکید کرده است. از نگاه او، تغییر شرایط اکتشاف، افزایش تقاضا برای مواد معدنی و دشوارتر شدن کشف ذخایر، ایجاب می‌کند دانشگاه‌ها نیز متناسب با نیازهای جدید، آموزش‌های خود را به‌روزرسانی کنند.

سمیعی‌نژاد نیز توسعه اکتشافات عمیق را نیازمند همکاری میان دولت، دانشگاه‌ها، شرکت‌های معدنی و بخش خصوصی دانسته است. به گفته او، بخش قابل توجهی از آینده معدنکاری در ذخایری قرار دارد که در اعماق زمین پنهان شده‌اند و شناسایی آنها به فناوری‌های جدید نیاز دارد.

وی همچنین بر استفاده از ظرفیت دانشگاه‌ها، شرکت‌های دانش‌بنیان، متخصصان داخلی و تجربه شرکت‌های معدنی برای توسعه فناوری‌های مورد نیاز در اکتشافات عمیق تاکید کرده است.

اکتشاف؛ نقطه آغاز توسعه معدن

مسیر توسعه بخش معدن بدون کشف ذخایر جدید نمی‌تواند تداوم پیدا کند. استمرار تولید و توسعه زنجیره معدن و صنایع معدنی، به شناسایی منابع جدید و سرمایه‌گذاری مستمر در اکتشاف وابسته است.

بر این اساس، آینده معدنکاری بیش از گذشته به ترکیب دانش زمین‌شناسی، نیروی انسانی متخصص، فناوری‌های نوین، تحلیل داده و سرمایه‌گذاری وابسته خواهد بود؛ ترکیبی که می‌تواند مسیر اکتشاف از سطح زمین تا اعماق زیرسطح را هوشمندتر و کم‌ریسک‌تر کند

منبع: معدن پیشرو