۲. ۵ میلیارد دلار برای شکستن سلطه چین؛ ایران از بازی آمریکا در معادن برزیل چه می‌آموزد؟
گروه: معدن | کد خبر: ۶۰۷۴ | تاریخ: ۲۲ شهریور ۱۴۰۵ - ۱۳:۵۹
سرمایه‌گذاری و تأمین مالی نزدیک به پنج میلیارد دلار در یک معدن خاکی‌های کمیاب در برزیل، این پرسش را مطرح کرده است که آیا واشنگتن می‌تواند با تکیه بر سرمایه‌گذاری سنگین، بخشی از زنجیره تأمین مواد معدنی راهبردی جهان را که طی سه دهه عمدتاً حول محور چین شکل گرفته، بازتعریف کند؟
به گزارش صدای معدن و فولاد، نگاه‌ها در روزهای اخیر به معدن روباز «پلا اما» (Pela Ema) در ایالت گویاس برزیل معطوف شده است؛ معدنی که تحت مالکیت شرکت «سرا وردی» (Serra Verde) قرار دارد و اکنون به یکی از نقاط مهم رقابت ژئوپلیتیکی بر سر مواد معدنی حیاتی تبدیل شده است.
معامله چند میلیارد دلاری در معدن پلا اما
بر اساس گزارشی که بلومبرگ منتشر کرده، مجموعه‌ای از سرمایه‌گذاری‌ها و منابع مالی با حمایت آمریکا در ارتباط با معدن پلا اما در حال شکل‌گیری است که ارزش آن به حدود پنج میلیارد دلار می‌رسد.
بخش قابل‌توجهی از این رقم به توافق خرید شرکت سرا وردی از سوی «یواس‌ای ریر ارث» (USA Rare Earth) مربوط می‌شود. اسناد ارائه‌شده این شرکت به کمیسیون بورس و اوراق بهادار آمریکا در آوریل ۲۰۲۶ نشان می‌دهد ارزش این معامله حدود ۲.۸ میلیارد دلار برآورد شده است. این قرارداد شامل پرداخت ۳۰۰ میلیون دلار وجه نقد و انتشار بیش از ۱۲۶ میلیون سهم جدید است.
سهام‌داران شرکت در ۲۸ اوت درباره تکمیل این معامله رأی‌گیری کردند. هم‌زمان نیز یک میلیارد و ۵۵۰ میلیون دلار منابع مالی دیگر از طریق یک نهاد ویژه سرمایه‌گذاری برای خرید تضمینی محصولات معدن سازمان‌دهی شده است.
اهمیت پلا اما تنها به ارزش سرمایه‌گذاری انجام‌شده محدود نیست. این معدن تنها معدن خارج از آسیاست که چهار عنصر اصلی خاکی کمیاب مغناطیسی شامل نئودیمیم، پرازئودیمیم، دیسپروزیم و تربیم را در مقیاس تجاری تولید می‌کند؛ عناصری که در ساخت خودروهای برقی، توربین‌های بادی، تجهیزات نظامی و برخی زیرساخت‌های پیشرفته فناوری، از جمله سامانه‌های مرتبط با هوش مصنوعی، کاربرد دارند.
رقابت واشنگتن و پکن بر سر مواد معدنی حیاتی
تحولات مربوط به پلا اما در شرایطی رخ می‌دهد که چین همچنان نقش تعیین‌کننده‌ای در زنجیره جهانی خاکی‌های کمیاب دارد.
وزارت بازرگانی چین اجرای برخی محدودیت‌های صادراتی جدید برای عناصر خاکی کمیاب را که قرار بود از نوامبر ۲۰۲۵ اجرایی شود، تا نوامبر ۲۰۲۶ به حالت تعلیق درآورده است. با این حال، این تصمیم به معنای کنار گذاشتن سیاست کنترل صادرات چین نیست و چارچوب اصلی صدور مجوزها همچنان برقرار است.
در ماه‌های اخیر نیز گزارش‌هایی درباره برخورد قضایی چین با اتباع خارجی در ارتباط با کالاهای مشمول محدودیت‌های صادراتی منتشر شده است؛ موضوعی که نشان می‌دهد پکن همچنان ابزارهای قابل‌توجهی برای مدیریت این زنجیره در اختیار دارد.
از این منظر، سرمایه‌گذاری آمریکا در برزیل را باید بخشی از تلاش گسترده‌تر واشنگتن برای کاهش آسیب‌پذیری زنجیره تأمین خود در برابر سیاست‌های چین دانست.
اختلاف داخلی بر سر سرمایه‌گذاری خارجی
پرونده پلا اما تنها به رقابت آمریکا و چین محدود نشده و در داخل برزیل نیز با چالش‌های سیاسی مواجه است.
رونالدو کایادو، فرماندار پیشین ایالت گویاس و یکی از نامزدهای انتخابات ریاست‌جمهوری چهارم اکتبر، بدون هماهنگی با دولت مرکزی توافقی با آمریکا برای تسهیل سرمایه‌گذاری در بخش معدنی این ایالت امضا کرده است.
لوئیز ایناسیو لولا داسیلوا، رئیس‌جمهور برزیل، این اقدام را مغایر با قانون اساسی دانسته است؛ زیرا بر اساس قوانین برزیل، منابع معدنی زیرزمینی در مالکیت دولت فدرال قرار دارند و تصمیم‌گیری درباره آنها صرفاً در اختیار دولت‌های ایالتی نیست.
لولا حتی کایادو را به «فروش برزیل» متهم کرده و دولت مرکزی نیز اعلام کرده است که دسترسی شرکت‌های خارجی به ذخایر معدنی باید با تعهد به ایجاد ظرفیت فرآوری داخلی همراه باشد.
برزیل همچنین تاکنون از پیوستن رسمی به برخی ابتکارهای تحت رهبری آمریکا، از جمله «پکس سیلیکا» (Pax Silica)، خودداری کرده و در تلاش است مسیرهای متنوعی برای همکاری در حوزه مواد معدنی حیاتی ایجاد کند.
نگرانی‌های اجتماعی و زیست‌محیطی
در کنار مسائل ژئوپلیتیکی و اقتصادی، فعالیت‌های معدنی در گویاس با نگرانی‌های اجتماعی و زیست‌محیطی نیز همراه شده است.
بررسی‌های رسانه‌هایی مانند آسوشیتدپرس و Reporter Brasil از هم‌پوشانی برخی مجوزهای اکتشاف معدنی با اراضی اجتماعات کیلومبولا، که از بازماندگان بردگان فراری تشکیل شده‌اند، و همچنین مناطق مربوط به شهرک‌های اصلاحات ارضی حکایت دارد.
این مسئله نشان می‌دهد توسعه زنجیره مواد معدنی حیاتی تنها به جذب سرمایه و افزایش تولید محدود نیست و موضوعاتی مانند حقوق جوامع محلی، حفاظت از محیط زیست و نحوه تخصیص منابع نیز می‌تواند بر آینده پروژه‌های معدنی اثرگذار باشد.
از سوی دیگر، برزیل برای کاهش وابستگی به یک شریک خارجی، در حال توسعه همکاری‌های جدید است. توافق همکاری با هند در زمینه زنجیره مواد معدنی حیاتی که در جریان دیدار لولا و نارندرا مودی، نخست‌وزیر هند، مورد توجه قرار گرفت، نمونه‌ای از همین رویکرد است.
یک درس مهم برای ایران
تجربه برزیل می‌تواند برای سیاست‌گذاران معدنی ایران نیز حاوی نکات مهمی باشد. نخستین درس آن است که در قراردادهای مربوط به ذخایر معدنی راهبردی، صرف جذب سرمایه نباید هدف نهایی باشد.
واگذاری امتیاز اکتشاف یا استخراج در مقابل سرمایه‌گذاری قابل‌توجه، زمانی می‌تواند برای اقتصاد کشور مزیت ایجاد کند که انتقال فناوری، توسعه فرآوری و ایجاد ارزش‌افزوده داخلی نیز در متن قراردادها پیش‌بینی شود.
این موضوع برای ذخایر عناصر نادر خاکی، لیتیوم و سایر مواد معدنی راهبردی ایران اهمیت بیشتری دارد؛ زیرا در بازار جهانی این مواد، مالکیت معدن به‌تنهایی تضمین‌کننده قدرت اقتصادی نیست و بخش مهمی از ارزش در مراحل فرآوری، جداسازی و تبدیل مواد اولیه به محصولات با فناوری بالاتر ایجاد می‌شود.
ضرورت تعیین دقیق متولی قراردادهای معدنی
موضوع دیگری که از تجربه برزیل می‌توان آموخت، ضرورت تعیین شفاف حدود اختیارات نهادهای مختلف در پروژه‌های بزرگ معدنی است.
اختلاف میان دولت فدرال برزیل و ایالت گویاس نشان داد که نبود هماهنگی میان سطوح مختلف حاکمیت می‌تواند حتی پروژه‌هایی با پشتوانه مالی چند میلیارد دلاری را با چالش مواجه کند.
برای ایران نیز در شرایطی که بحث تمرکززدایی و افزایش اختیارات استان‌ها مورد توجه قرار گرفته، مشخص بودن مرجع تصمیم‌گیری در قراردادهای بزرگ معدنی اهمیت ویژه‌ای دارد.
از سوی دیگر، سازوکار تأمین مالی پروژه سرا وردی از طریق خرید تضمینی محصول می‌تواند الگویی قابل بررسی برای قراردادهای معدنی باشد. چنین مدلی می‌تواند بخشی از ریسک نوسانات قیمت جهانی را کاهش دهد و به پروژه امکان دهد منابع مالی خود را با اطمینان بیشتری تأمین کند.
دیپلماسی معدنی؛ مسیر دیگری برای ایران
همکاری برزیل و هند در حوزه مواد معدنی حیاتی نیز یک پیام دیگر برای ایران دارد: کشورهای صاحب ذخایر معدنی برای کاهش وابستگی به بازارهای محدود، به سمت ایجاد شبکه‌های متنوع همکاری حرکت کرده‌اند.
ایران نیز با برخورداری از ذخایر معدنی قابل‌توجه و قرار گرفتن در شرایط محدودیت‌های بین‌المللی، می‌تواند توسعه همکاری‌های معدنی با کشورهای آسیایی، آمریکای لاتین و سایر اقتصادهای نوظهور را جدی‌تر دنبال کند.
در چنین چارچوبی، هدف صرفاً فروش ماده معدنی نیست، بلکه ایجاد زنجیره‌ای متنوع از سرمایه‌گذاری، فرآوری، انتقال فناوری و دسترسی به بازارهای جدید است.
معدن پلا اما؛ فراتر از یک پروژه معدنی
پرونده معدن پلا اما نشان می‌دهد رقابت آینده بر سر مواد معدنی راهبردی تنها در محل استخراج ذخایر تعیین نمی‌شود. کشور یا شرکتی که بتواند حلقه‌های مختلف زنجیره، از معدن تا فرآوری و فناوری نهایی را در اختیار بگیرد، قدرت بیشتری برای اثرگذاری بر بازار جهانی خواهد داشت.
سرمایه‌گذاری پنج میلیارد دلاری آمریکا در برزیل ممکن است بخشی از وابستگی غرب به چین را کاهش دهد، اما جایگزین کردن یک زنجیره تأمین چند دهه‌ای، به زمان، فناوری و سرمایه‌گذاری بسیار بیشتری نیاز دارد.
در نهایت، تجربه پلا اما یک واقعیت مهم را برجسته می‌کند: در اقتصاد مواد معدنی راهبردی، داشتن ذخیره معدنی به‌تنهایی مزیت نهایی نیست؛ قدرت واقعی زمانی شکل می‌گیرد که کشور بتواند استخراج، فرآوری، فناوری و بازار را در یک زنجیره ارزش به هم متصل کند.
هیچ دیدگاهی درج نشده - اولین نفر باشید